ภูมิปัญญาท้องถิ่น

ภูมิปัญญาท้องถิ่น

การทำเบ็ดหาปลาการทำ

                      การทำเบ็ดในการหาปลานี้ ทำเป็นอาชีพก็ได้เป็นการหาอาหารในชีวิตประจำวันก็ได้
        เป็นเบ็ดสำหรับจับปลาในน้ำตื้นและนิ่ง คันเบ็ดทำด้วยไม้ไผ่ยาวประมาณ 2 ฟุตครึ่งถึง 3 ฟุต เหลาให้ด้านโคนกลม เสี้ยมปลายให้แหลม ส่วนด้านปลายทิ้งปมไว้ ถัดจากปมเหลาให้แบน โดยรักษาผิวไม้ไว้ตรงส่วนปลายถัดจากปมลงมาใช้ด้ายผูกไว้ให้แน่น ปลายด้ายผูกตะขอเบ็ดสำหรับเกี่ยวเหยื่อ ด้านนี้ยาวทั้งสิ้นประมาณฟุตครึ่ง เครื่องมือที่ใช้เหลาเบ็ดก่องที่แพร่หลายที่สุดคือ มีดเหลา ซึ่งเป็นมีดที่มีใบมีดสั้นและมีด้านยาวกว่าหลายเท่า

วิธีปักเบ็ด ใช้โคนของคันเบ็ดปักลงในดินริมน้ำ หรือบนคันนาที่มีน้ำขัง ใช้ไส้เดือนเกี่ยวตะขอเบ็ดและปล่อยลงใต้ผิวน้ำ ปกติชาวนาจะปักเบ็ดไว้ในตอนค่ำและกู้เบ็ดในรุ่งเช้าต่อมา จำนวนเบ็ดที่ทำและนำไปปักมากน้อยแล้วแต่พื้นที่ของแหล่งน้ำ แต่โดยทั่วไป มักทำไว้จำนวนมากครัวเรือนละหลายสิบอัน เพราะทำง่ายและใช้งานสะดวก
    ประโยชน์
เบ็ดก่อง เป็นเครื่องมือที่ทำง่าย ใช้ง่าย และเหยื่อก็หาง่าย ทั้งยังปักทิ้งไว้โดยไม่ต้องเฝ้า จึงเป็น เครื่องมือที่มีทั่วไปในสังคมเกษตร นอกจากนี้การเหลาไม้ทำเบ็ดก่องงยังเป็นบทฝึกงานช่างเบื้องต้นของลูกผู้ชายชายล้านนาในสังคมเกษตรด้วยwww.kanchapisek.or.th (ภูมิปัญญาเทคโนโลยีเชียงราย)

ไม้ไผ่ เป็นวัสดุที่เก่าแก่ที่สุดที่มนุษย์รู้จักนำมาใช้เพื่อความสะดวกสบายในชีวิตประจำวัน ขณะที่โลกปัจจุบันเป็นเรื่องของพลาสติกและเหล็ก แต่ก็ยังมีโครงการร่วมมือค้นคว้า เรื่องไม้ไผ่ระหว่างชนิดต่างๆเพื่อแลกเปลี่ยนข้อมูลทางวิชาการในการใช้ไม้ไผ่ซึ่งกันละกันในประเทศลาตินอเมริกัน 6 ประเทศ ในขณะนี้ได้มีโครงการวิจัยร่วมกันเพื่อจะหาชนิดของไม้ไผ่ที่ดีที่สุดจากภาคต่างๆทั่วโลก

ไม้ไผ่ เป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยวอยู่ในวงศ์ Gramineae เช่นเดียวกับหญ้าแต่เป็นพืชตระกูลหญ้าที่สูงที่สุดในโลก และเป็นพืชเมืองร้อน ไม้ไผ่ใช้ประโยชน์ได้อย่างกว้างกขาง เช่น ใช้ในการก่อสร้างไม้นั่งร้านทาสีฉาบปูน ใช้จักสานภาชนะต่างๆ ใช้ทำเครื่องดนตรี ใช้เป็นเยื่อกระดาในอุตสาหกรรมทำกระดาษ ทำเครื่องกีฬา ใช้เป็นอาวุธ เช่น คันธนู หอก หลาว ใช้เป็นเครื่องอุปกรณ์การประมง เช่น ทำเสาโป๊ะ ทำเครื่องมือในการเกษตร นอกจากนั้นใบยังใช้ห่อขนม หน่อไผ่ใช้เป็นอาหารอย่างวิเศษ และกอไผ่ยังใช้ประดับสวนได้งดงาม ไม้ไผ่ทั่วไปที่รู้จักกันมีประมาณ 75 สกุล
 ที่ได้สำรวจพบในเมืองไทยมีประมาณ 12 สกุล แยกเป็นชนิดประมาณ 44 ชนิด


ชนิดของไม้ไผ่ที่ใช้ในการก่อสร้างที่ควรทราบ ไม้ไผ่ที่ใช้ในการก่อสร้างนั้นมีดังต่อไปนี้ 

1. ไผ่ตง (D.asper) เป็นไผ่ในสกุล Dendrocalamus นิยมปลูกกันในภาคกลางโดยเฉพาะที่จังหวัดปราจีนบุรีปลูกกันมาก เป็นไผ่ขนาดใหญ่ ลำต้นมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 6-12 เซนติเมตร ไม่มีหนามปล้องยาวประมาณ 20 เซนติเมตร โคนต้นมีลายขาวสลับเทา มีขนเล็กๆ อยู่ทั่วไปของลำ มีหลายพันธุ์ เช่น ไผ่ตงหม้อ ไผ่ตงดำ ไผ่ตงเขียวไผ่ตงหนู เป็นต้น หน่อใช้รับประทานได้ ลำต้นใช้สร้างอาคาร เช่น เป็นเสาโครงหลังคา เพราะแข็งแรงดี ไผ่ตงมีต้นกำเนิดจากประเทศจีน ชาวจีนนำมาปลูกในประเทศไทยประมาณปี พ.ศ.2450 ปลูกครั้งแรกที่ตำบลพระราม จังหวัดปราจีนบุรี 2. ไผ่สีสุก (B.flaxuosa) อยู่ในสกุล Bambusa ไผ่ชนิดนี้มีอยู่ทั่วไปและมีมากในภาคกลางและในภาคใต้ลำต้น เขียวสดเป็นไผ่ขนาดใหญ่มีเส้นผ่านศูนย์กลางของต้นประมาณ 7-10 เซนติเมตร ปล้องยาวประมาณ 4-10 เซนติเมตร บริเวณข้อมีกิ่งเหมือนหนาม ลำต้นเนื้อหนา ทนทานดี ใช้ทำนั่งร้านในการก่อสร้าง เช่น นั่งร้านฉาบปูน 3. ไผ่มะลอก (D.longispathus) อยู่ในสกุล Dendrocalamus มีทั่วทุกภาคแต่ในภาคใต้จะมีน้อยมาก ลำต้นสีเขียวแก่ไม่มีหนาม ข้อเรียบ จะแตกในสูงจากพื้นคินประมาณ 6-7 เซนติเมตร ปล้องขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 7-10 เซนติเมตร ลำต้นสูงประมาณ 10-15 เมตร ลำต้นใช้ทำนั่งร้านในการก่อสร้างได้ดี 4. ไผ่ป่าหรือไผ่หนาม (B.arumdinacea) อยู่ในสกุล Bambusa มีทั่วทุกภาคของประเทศ ต้นแก่มีสีเขียวเหลือง เป็นไผ่ขนาดใหญ่ มีหนามและแขนง ปล้องขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 10-15 เซนติเมตร ใช้ทำโครงบ้าน ใช้ทำร้าน 5. ไผ่ดำหรือไผ่ตาดำ (B.sp) อยู่ในสกุล Bambusa มีในป่าทึบแถบจังหวัดกาญจนบุรีและจันทบัรี ลำต้นสีเขียวแก่ ค่อนข้างดำ ไม่มีหนาม ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางของปล้องประมาณ 7-10 เซนติเมตรปล้องยาว 30-40 เซนติเมตร เนื้อหนา ลำต้นสูง 10-10 เมตร เหมาะจะใช้ในการก่อสร้างจักรสาน 6. ไผ่เฮียะ (C.Virgatum) อยู่ในสกุล Cephalastachyum มีทางภาคเหนือ ลำต้นขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 5-140 เซนติเมตร ปล้องยาวขนาด 50-70 เซนติเมตร ข้อเรียบ มีกิ่งก้านเล็กน้อย เนื้อหนา 1-2 เวนติเมตร ลำต้นสูงประมาณ 10-18 เมตร ลำต้นใช้ทำโครงสร้างอาคาร เช่น เสา โครงหลังคา คาน 7. ไผ่รวก(T.siamensis) อยุ่ในสกุล Thyrsostachys มีมากทางจังหวัดกาญจนบุรี ลำต้นเล็กขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2.7 เซนติดเมตร สูงประมาณ 5-10 เมตร ลักษณะเป็นกอ ลำต้นใช้ทำรั้ว ทำเยื่อกระดาษ ไม้รวกที่ส่งออกขายต่างประเทศ เมื่อทำให้แห้งดีแล้ง จะนำไปจุ่มในน้ำมันโซลาเพื่อกันแมลงน้ำมันโซลา 20 ลิตร จะอาบไม้รวกได้ประมาณ 40,000 ลำ ไม้ไผ่ที่ปลูกกันมากในประเทศไทยลำนำมาใช้ประโยชน์มีอยู่ประมาณ 32 ชนิดดังแสดงในตารางที่1 ไม้ไผ่ที่ปลูกกันมากในประเทศไทยลำนำมาใช้ประโยชน์ การหาปลาในนาข้าวมีหลายๆวิธีได้แก่การปักเบ็ดดักลอบการดักว่อน การปักเบ็ด ใช้ไม้เหล่าเป็นคันเบ็ด คัดให้โค้งและอ่อนตัวด้วยการลนไฟอ่อนๆ เสร็จแล้จึงผูกสายและติดเบ็ดละที่เกี่ยวเก็บเบ็ดตอนที่ไม่ใช้งานวิธีปักเบ็ดและแหล่งที่จะปักเบ็ดนั้นขั้นกับชนิดของปลาที่เราต้องการจะได้อย่างไรก็ตาม จะต้องใช้เท้ากวาดดินใต้น้ำให้เรียบก่อนทุกครั้งจึงจะได้ผลดีการปักเบ็ดปลาช่อนปลาหมอ มักจะปักในพื้นที่ที่มีน้ำใสค่อนข้างลึกสักหัวเข่าขึ้นไป การกวาดพื้นที่ใต้น้ำสำหรับปลาช่อนนั้นจะต้องเรียบและกว้างกว้าปลาหมอการปักเบ็ดปลาดุก มักจะเลือกพื้นที่ที่มีหญ้าน้ำรกๆ น้ำใสและไม่ลึก โดยเฉพาะถ้าเป็นนาใหม่จะมีปลาดุกชอบมาอาศัยมากที่สุด ภูมิปัญญาและความรู้จากธรรมชาติของชาวบ้าน เบ็ดสำหรับปักหาปลาในหน้าน้ำหลาก เป็นเครื่องมือที่จะทำขึ้นมาให้เหมาะสมกับการหาปลาในหน้าน้ำหลาก ลักษณะของเบ็ดกับชนิดของไม้ไผ่จะขึ้นอยู่กับความถนัดในการหาปลาและความรู้จักนิสัยใจคอของปลาที่สำคัญก็คือ เบ็ดสำหรับปลาดุก ปลาหมอ และปลาที่หากินหน้าดิน ตัวไม่ใหญ่ คันเบ็ดจะทำที่ง่ายๆ ไม่ต้องพิถีพิถัน แต่เน้นการทำสายเบ็ดให้ยาว เมื่อปักเรี่ยน้ำเพื่อให้สายเบ็ดหยั่งไปถึงพื้น เบ็ดแบบนี้และการปักดินในลักษณะนี้ หากมีปลาตัวใหญ่มากินก็มักจะหลุดหรือถอนคันเบ็ดติดไปด้วยทั้งคัน เพราะแนวการปักเบ็ดทำมุมเกือบขนานไปกับผิวน้ำ ทำให้ทานแรงดึงของปลาตัวใหญ่ไม่ได้ เบ็ดแบบนี้มักทำเหยื่อด้วยไส้เดือน เบ็ดสำหรับปักปลาช่อน ปลาดก และปลาที่กินปลาเล็กขนาดปานกลาง คันเบ็ดจะทำให้ยาวและปลายอ่อนยืดหยุ่นสูง เมื่อมักดินก็จะปักให้เอียงปลายชี้ขึ้นทำมุมกับผิวน้ำประมาณ 60 องศาเหมือนในภาพการปักแบบนี้จะทำให้ปลาตัวใหญ่ดึงคันเบ็ดในทางตรงไม่หลุดโดยง่ายเบ็ดแบบนี้จะทำเหยื่อด้วยเขียด เบ็ดสำหรับปักปลาขนาดใหญ่ ปลาชะโด ปลาค้าว คันเบ็ดจะทำให้ยาวและมีความอ่อนตัวสูง ตัวเบ็ดขนาดใหญ่มากว่าเบ็ดแบบอื่น ใช้เขียดตัวโตหรือปลาตัวเล็กๆจำพวกลูกปลาหมอ ปลากระดี่ และลูกปลาดุกปลาที่จะกินเบ็ดแบบนี้จะเป็นปลาขนาดใหญ่ เหมาะสำหรับปักตามไดและในแหล่งน้ำลึกปลายฤดูน้ำหลากซึ่งปลาจะตัวโต หากปักด้วยเบ็ดแบบอื่นปลาจะดังเบ็ดขาดหรือหลุดหมดดูจากคันเบ็ดและลักษณะการลงเบ็ด หากเห็นคันเบ็ดแข็งแรงและสายตัวเบ็ดยาวนั้น หากไม่เคยได้ดำเนินชีวิตตามท้องนาเราก็คงเข้าใจว่าเป็นเบ็ดสำหรับหาปลาตัวใหญ่ และเบ็ดไม้ไผ่ปลายเรียวเล็ก อ่อน เป็นเบ็ดที่เหมาะกับปลาตัวเล็กและปลาว่ายหากินหน้าดินในน้ำลึกๆ ซึ่งจะต้องปักดินให้แน่น ส่วนเบ็ดที่สายสั้นกว่าและปลายเรียวอ่อนนั้นเป็นเบ็ดสำหรับเลือกแต่ปลาตัวใหญ่ เพราะจะลู่ ไปตามแรงดึงอันแข้งแรงมากของปลาตัวใหญ่กระทั่งหมดแรง ทำให้เบ็ดไม่หัก ปากปลาไม่ฉีกและหลุด